Satın Alma Harcama Analizi: Tedarikçi ABC, Küçük Alımlar ve Kategori Özeti
Alım dökümünüzü tedarikçi ve kategoriye göre toplayan, ABC sınıfını ve küçük alımların payını hesaplayan ücretsiz Excel; eşikleri siz yazarsınız, dosya önermez.
Satın alma harcama analizi nedir?
Satın alma harcama analizi, bir dönemdeki alımları tedarikçiye ve kategoriye göre toplayarak harcamanın nerede yoğunlaştığını ve nerede dağıldığını sayıyla gösterir. Girdi muhasebe ya da ERP dökümü ya da fatura listesidir; tutar KDV hariç alınır. Aşağıdaki Excel dosyası tedarikçi bazında toplam, pay, kümülatif pay ve ABC sınıfını, küçük alımların adet ve tutar payını ve kategori başına tedarikçi sayısını hesaplar. Eşikleri siz yazarsınız; dosya önermez.
Ücretsiz satın alma harcama analizi (Excel)
Önce tedarikçi ve kategori adlarını Listeler sayfasına yazın, sonra her alım belgesini Alımlar sayfasına girin. Tedarikçi toplamı, pay, sıra, kümülatif pay, ABC sınıfı, eşiğin altındaki belge adedi ve tutarı, kategori toplamı ve kategori başına tedarikçi sayısı kendiliğinden hesaplanır; listede olmayan ad ve boş ya da metin tutar satırda uyarılır. A4 basılır; kayıt istemez.
Dosya bir analiz aracıdır; ABC eşiği, küçük alım eşiği, tedarikçi sayısı ya da tasarruf önermez. “ÖRNEK —” ile başlayan satırlar örnektir ve rakamları gerçek değildir: silip kendi alımlarınızı girin. ABC’nin iki eşiği ve küçük alım eşiği boş gelir.
Harcama analizi hangi veriyle yapılır?
Analizin ham maddesi alım kaydıdır: muhasebe ya da ERP sisteminden alınan tedarikçi bazlı hareket dökümü ya da fatura listesi. Her satır bir belgedir ve beş bilgi taşır. Dosyanın Alımlar sayfası aynı beş sütunu ister.
| Alan | Ne yazılır | Dikkat |
|---|---|---|
| Tarih | Belge tarihi | Tek bir dönemin alımlarını girin; dönemler karışırsa paylar anlamsızlaşır |
| Tedarikçi | Listeler sayfasından seçilen ad | Aynı firmanın iki yazımı iki ayrı tedarikçi sayılır; listede olmayan ad satırı analizin dışında bırakır |
| Kategori | Kendi kategori listenizden | Boş ya da listede olmayan kategori satırı analizin dışında bırakır |
| Belge no | Fatura, fiş ya da iade belgesinin numarası | Yalnız izleme içindir; dosya aynı belgenin iki kez girilmesini yakalamaz |
| KDV hariç tutar (TL) | Belgenin KDV’siz tutarı; iade ve indirim eksi işaretle | KDV dahil ve hariç tutarları karıştırmayın |
Her satırın bir belge olması varsayımıyla çalışılır: tek faturayı kategoriye bölüp birden çok satır yazarsanız dosya her satırı ayrı belge sayar.
Neden KDV hariç? KDV oranı kalemden kalemde değişebilir; oranı farklı iki alımı KDV dahil toplarsanız tutarlar aynı tabana oturmaz. İade ve indirim aynı sütuna eksi tutarla ayrı satır yazılır: net toplamdan düşer, belge adedine girmez. Dönem seçimi sonucu değiştirir: mevsimlik ya da tek seferlik bir alımı (örneğin bir yatırım kalemi) içeren dönemle içermeyen dönemin payları farklı çıkar; olağan dışı alımı not edin ya da ayrı bir kategoriye alın.
Aynı mantık kalem bazında da çalışır: tedarikçi yerine kalem (ya da kalem grubu) adlarını Listeler’e yazarsanız ve Alımlar’ın Tedarikçi sütununa kalem adını girerseniz tablo kalemleri sıralar; en fazla 60 ad girilebilir. Sütun başlıkları tedarikçi der, hesap değişmez; Kategori sütununu da doldurmanız gerekir (örneğin tek bir “Genel” kategorisi).
Tedarikçi bazında ABC analizi: adım adım
- Tedarikçi başına net toplamı bulun. Alım belgelerinin toplamından iade ve indirimleri düşün.
- Payı hesaplayın. Her tedarikçinin net toplamını genel toplama bölün.
- Büyükten küçüğe sıralayın ve kümülatif payı yazın. Kümülatif pay, o tedarikçiye kadar (kendisi dahil) payların toplamıdır. Dosyada listeyi sıralamanız gerekmez; formül kendinden büyük toplamları, eşit toplamlılardan listede kendinden önce yazılanları ve kendisini toplar.
- İki eşik seçin. A ve B kümülatif pay eşiklerini kuruluşunuz belirler; tek bir standart eşik yoktur ve dosya eşik önermez. Eşikler boşken ABC sütunu “Eşik girin” der.
- Sınıfı atayın. Tedarikçinin kendisinden önceki kümülatif payı A eşiğinden küçükse A, değilse B eşiğinden küçükse B, değilse C.
Beşinci adımdaki kuralın sonucu şudur: eşiği aşmayı sağlayan tedarikçi de o sınıfa girer ve A grubu en az A eşiği kadar harcamayı kapsar. Sınırdaki tedarikçi için iki farklı okuma mümkündür: “eşiği aşan da A’ya girer” (dosyanın kuralı) ya da “yalnız eşiğe kadar olanlar A’dır”. İkincisinde tek tedarikçinin payı eşiği aşıyorsa hiç A çıkmayabilir. Hangisini seçerseniz seçin, aynı kuralı dönemler arasında sürdürün.
| Tedarikçi | Net toplam (TL) | Pay | Kümülatif pay | Kendisinden önceki kümülatif pay (dosyada: kümülatif pay − pay) |
|---|---|---|---|---|
| ÖRNEK — Tedarikçi A | 19.500,00 | %65,1 | %65,1 | %0,0 |
| ÖRNEK — Tedarikçi B | 8.500,00 | %28,4 | %93,5 | %65,1 |
| ÖRNEK — Tedarikçi C | 1.550,00 | %5,2 | %98,7 | %93,5 |
| ÖRNEK — Tedarikçi D | 400,00 | %1,3 | %100,0 | %98,7 |
Rakamlar yalnızca hesabın nasıl çalıştığını göstermek için dosyaya konmuş ÖRNEK satırlarıdır; gerçek bir harcama ya da eşik önerisi değildir. Tedarikçi A’nın toplamı 12.000,00 + 8.500,00 − 1.000,00 (iade) = 19.500,00’dür.
Tabloyu kendi eşiklerinizle okumak için son sütuna bakın. Tedarikçi B’nin kendisinden önceki kümülatif payı %65,1’dir: A eşiğiniz %65,1’in üzerindeyse B de A olur, altındaysa B’nin sınıfı B eşiğine bağlı olarak B ya da C’dir. Eşit toplamlı iki tedarikçide listede önce yazılan öne alınır; sınıf sınırına denk gelirse bu sıra sınıfı belirler. Net toplamı sıfır ya da eksi olan tedarikçiye (iadesi alımını aşan) sınıf verilmez; pay paydasına da girmez.
Küçük alımlar (kuyruk harcama) nasıl okunur?
Küçük alımlar, tek tek düşük tutarlı çok sayıda belgenin toplamıdır; tail spend (kuyruk harcama) kavramının belge düzeyindeki karşılığıdır. Kavramın MRO tarafındaki anlatımı MRO nedir sayfasında; bu dosya onu kendi verinizle ölçer.
- Belge başına bir TL eşiği seçin (KDV hariç). Eşik kurumunuza aittir; dosya önermez. Bir seçim yolu, kurumunuzun sipariş onayı için kullandığı bir tutar sınırıdır; bir diğeri, belge tutarlarının dağılımına bakıp kendi seçeceğiniz bir sınırdır. Mevzuattaki parasal limitlerle ilgisi yoktur.
- Eşiğin altındaki belgelerin adedini ve tutarını alım belgelerinin toplamına oranlayın: adet payı ve tutar payı ayrı okunur.
- Tedarikçi başına küçük belge adedine bakın. Küçük belgelerin hangi tedarikçilerde yığıldığını gösterir.
| Ölçü | Değer |
|---|---|
| Alım belgesi adedi (tutarı sıfırdan büyük) | 7 |
| Eşiğin altındaki belge adedi (900, 650 ve 400 TL) | 3 |
| Adet payı | %42,9 |
| Alım belgelerinin toplam tutarı | 30.950,00 |
| Eşiğin altındaki belgelerin tutarı | 1.950,00 |
| Tutar payı | %6,3 |
| Eşiğin altında belgesi olan tedarikçi | 2 (Tedarikçi C: 2 belge, Tedarikçi D: 1 belge) |
1.000 TL yalnızca örneği hesaplamak için seçilmiştir; öneri değildir. Paylar yalnız alım belgeleri üzerinden hesaplanır: iade satırı (−1.000,00) paydada yoktur, bu yüzden toplam tedarikçi tablosundaki net toplamdan (29.950,00) farklıdır.
Adet payı yüksek, tutar payı düşükse çok sayıda belge az harcamayı taşıyor demektir. Her belge kendi onay, mal kabul, fatura kaydı ve mutabakat işini getirir; bu işin süresini ve maliyetini kendi sürecinizden ölçün, dosya ölçmez (yöntem için işlem maliyeti hesaplayıcısı). Eşiğe eşit tutarlı belge “altında” sayılmaz.
Kategori başına tedarikçi sayısı
Kategori özeti her kategori için net toplamı, belge adedini ve o kategoride en az bir alım belgesi olan tedarikçi sayısını verir; aynı tedarikçi bir kez sayılır. Sayı bir yargı değil bir ölçüdür.
| Kategori | Net toplam (TL) | Belge adedi | Tedarikçi sayısı |
|---|---|---|---|
| ÖRNEK — Kategori 1 | 22.000,00 | 3 | 2 |
| ÖRNEK — Kategori 2 | 6.400,00 | 2 | 2 |
| ÖRNEK — Kategori 3 | 1.550,00 | 2 | 1 |
Üç kategorinin toplamı (29.950,00) tedarikçi tablosundaki net toplamla aynıdır (dosyada kuruş yuvarlaması hariç): dosya her satırı tek bir kurala göre dahil eder ya da dışarıda bırakır.
Bir kategoride çok tedarikçi bulunması dağınıklığa işaret edebilir, ama tek başına sorun değildir: kalemlerin çeşitliliği, teslim yeri ya da kritik kalemde ikinci kaynak ihtiyacı sayıyı haklı kılabilir. Az tedarikçi ise bağımlılık anlamına gelebilir. Sayıyı nasıl yorumlayacağınız, tedarikçi sayısını azaltmanın faydası ve riskiyle birlikte tedarikçi konsolidasyonu sayfasında; teslim süresine etkisi tedarikçi sayısı ve teslim süresi sayfasında anlatılıyor.
Harcama analizinde yorum tuzakları
| Tuzak | Neden yanıltır | Ne yapılır |
|---|---|---|
| ABC’yi tek başına yeterli saymak | ABC yalnız tutara bakar. Tutarı düşük bir kalem, yokluğunda hattı durduran bir parça olabilir ve C sınıfı bir tedarikçiden alınıyor olabilir | Kritikliğe ve talep düzenliliğine ayrıca bakın: ABC-XYZ ve kritiklik |
| Yüksek payı fiyat avantajı saymak | Pay hacmi gösterir, fiyatın uygun olduğunu göstermez; yüksek pay o tedarikçiye bağımlılığa işaret edebilir | Teklifleri kalem bazında karşılaştırın; payı bağımlılık riski olarak da okuyun |
| İade ve indirimi dışarıda bırakmak | Toplamı brüt bırakır, payları kaydırır | Eksi tutarlı satır olarak girin |
| Dönemi gelişigüzel seçmek | Mevsimlik ya da tek seferlik alım payları kaydırır | Tek ve tutarlı bir dönem seçin; olağan dışı alımı not edin |
| Aynı firmanın iki yazımı | İki ayrı tedarikçi sayılır; ikisi de olduğundan küçük görünür | Listeler sayfasında adı tek yazımla tutun |
| Tedarikçi azaltmayı hedef saymak | Daha az tedarikçi rekabet baskısını ve teslim esnekliğini azaltabilir | Önce kalem bazında kritikliğe bakın; kritik kalemde ikinci kaynağı koruyun |
Dosya bu satırların hiçbirini kendiliğinden yakalamaz: yalnız sayıyı hesaplar, yorum sizindir.
Dağınık küçük alımları tek listede toplamak
Küçük Alımlar sayfasında çok sayıda küçük belge görüyorsanız, bu kalemleri tek bir ihtiyaç listesinde toplayıp teklif istemek mümkündür. AKSCO katalogsuz kurumsal tedarikçidir ve stok tutmaz; listenizi alır, kalemleri araştırır ve kalem kalem yazılı teklif veririz. Standart kalemlerde teklifi aynı iş günü çıkarmayı hedefleriz. Özel üretim, ithalat veya 50+ kalemlik listelerde süre uzayabilir; ne kadar süreceğini talebi aldığımız gün yazılı olarak bildiririz. Toplamanın fiyatı düşüreceğini vaat etmeyiz: teklifler kalem kalem karşılaştırılır, karşılaştırmayı siz kurarsınız ve aynı listeyi başka tedarikçilere de gönderebilirsiniz.
Düzenli tüketilen küçük kalemlerde ne zaman sipariş vereceğinizi sarf stok kartı gösterir. Teklif talebi sipariş yükümlülüğü doğurmaz. Kapsam: Ofis ve Kırtasiye Malzemeleri, Temizlik ve Hijyen Ürünleri, İş Güvenliği ve KKD, Endüstriyel Sarf ve Yedek Parça.
Excel dosyasını kullanma
- Listeler. En fazla 60 tedarikçi ve 30 kategori adını bir kez yazın; adlarda * ? ~ karakteri, baştaki, sondaki ya da çift boşluk olmaz.
- Alımlar. Her belgeyi bir satıra yazın; tedarikçi ve kategoriyi listeden seçin, tutarı KDV hariç girin. Kontrol sütunu “Tamam” dışında bir şey diyorsa satır hiçbir özete girmez.
- Durum satırını okuyun. Alımlar ve üç özet sayfasının üstündeki satır ÖRNEK satırlarının silinip silinmediğini, listede olmayan ad ve boş ya da metin tutar sayısını ve kaç satırın analize girdiğini yazar; boş eşik uyarı değil bilgi olarak yazılır.
- Tedarikçi Özeti. İsterseniz A ve B kümülatif pay eşiklerini yazın; boşsa ABC sütunu “Eşik girin” der.
- Küçük Alımlar. İsterseniz belge başına TL eşiğini yazın; boşsa sayfa “Eşik girin” der.
- Kategori Özeti. Bir şey girilmez; hesaplanır.
Elle yazılan bir ad, Excel’in dil ayarına göre büyük-küçük harf farkı yüzünden (özellikle Türkçe İ/i ve I/ı) listedekiyle eşleşmeyebilir; dosya bu durumda “listede yok” der ve satırı özetlere almaz. Adı listeden seçmek bu sorunu ortadan kaldırır.
Kapsam ve sınırlar
Bu sayfa ve dosya, harcamayı tedarikçi ve kategoriye göre sayıya döken bir analiz aracıdır. ABC eşiği, küçük alım eşiği, tedarikçi sayısı hedefi, tasarruf ya da fiyat önermez; hangi tedarikçinin tutulacağına ya da bırakılacağına karar vermez. Para birimi çevirmez, KDV hesaplamaz, aynı belgenin iki kez girilmesini yakalamaz. En fazla 500 alım satırı, 60 tedarikçi ve 30 kategori girilebilir. Muhasebe kaydı ya da denetim belgesi yerine geçmez. Kamu idareleri alımlarını kendi mevzuatına göre yapar; bu sayfa özel sektörde iç analiz içindir.
Sık Sorulan Sorular
Satın alma harcama analizi nedir?
Bir dönemdeki alımların tedarikçiye ve kategoriye göre toplanıp harcamanın nerede yoğunlaştığının ve nerede dağıldığının sayıyla gösterilmesidir. Girdi muhasebe ya da ERP dökümü ya da fatura listesidir; tutar KDV hariç alınır. Çıktı tedarikçi toplamı, pay, ABC sınıfı, küçük alımların payı ve kategori başına tedarikçi sayısıdır.
Harcama analizi için hangi veri gerekir?
Her alım belgesi için tarih, tedarikçi, kategori, belge numarası ve KDV hariç tutar. İade ve indirim belgeleri eksi tutarlı ayrı satır olarak girilir. Tek bir dönemin alımlarını alın; dönemler karışırsa paylar anlamsızlaşır.
Tedarikçi ABC analizi nasıl yapılır?
Tedarikçi başına net toplam bulunur, büyükten küçüğe sıralanır, pay ve kümülatif pay hesaplanır; sonra kuruluşun seçtiği iki kümülatif pay eşiğine göre A, B ve C sınıfları atanır. Dosyada kural şudur: tedarikçinin kendisinden önceki kümülatif payı A eşiğinden küçükse A, değilse B eşiğinden küçükse B, değilse C.
ABC analizinde eşik yüzde kaç olmalı?
Tek bir standart eşik yoktur; eşiği kuruluş kendi amacına göre seçer. Bu yüzden dosya iki eşiği de boş getirir ve boşken ABC sütunu “Eşik girin” der. Hangi eşiği seçerseniz seçin, dönemler arasında aynı eşiği ve aynı sınır kuralını kullanın.
Küçük alımlar (tail spend) nasıl hesaplanır?
Tail spend tek bir hesapla tanımlanmaz: tedarikçi düzeyinde ABC’nin C sınıfı (Pareto kuyruğu) olarak da okunur. Bu dosya ayrıca belge düzeyinde ölçer: belge başına bir TL eşiği seçilir (KDV hariç); tutarı eşikten küçük alım belgelerinin adedi ve tutarı, tüm alım belgelerinin adedine ve tutarına oranlanır. Adet payı ve tutar payı ayrı okunur. Eşik kurumunuza aittir; dosya önermez ve mevzuattaki parasal limitlerle ilgisi yoktur.
İade ve indirimler analize nasıl girer?
Aynı tutar sütununa eksi işaretli ayrı satır olarak. Tedarikçinin net toplamından düşerler ama belge adedine girmezler; küçük alım paylarında da paydada yer almazlar. Net toplamı sıfır ya da eksi olan tedarikçiye ABC sınıfı verilmez.
Tedarikçi sayısını azaltmak her zaman doğru mu?
Hayır. Daha az tedarikçi işlem yükünü azaltabilir, ama rekabet baskısını ve teslim esnekliğini de azaltabilir; kritik kalemde tek kaynağa bağımlılık risktir. Karar yalnız ABC tablosuna değil, kalemin kritikliğine, teslim güvenilirliğine ve tekliflerin kalem bazında karşılaştırmasına dayanmalıdır.
İlgili rehberler
Sarf Malzeme Stok Kartı
Düzenli tüketilen kalemlerde bakiye ve yeniden sipariş noktası uyarısı.
Devamını okuyunMRO Nedir? Endüstriyel Sarf Rehberi
Tail spend’in MRO tarafı ve neden yönetilmesi zor.
Devamını okuyunKritik Yedek Parça Stok Seviyesi
ABC-XYZ matrisi: tutar tek başına yetmediğinde kritiklik ve talep düzeni.
Devamını okuyunTedarikçi Konsolidasyonu
Tedarikçi sayısını azaltmanın kazancı, riski ve geçiş adımları.
Devamını okuyunTedarikçi Değerlendirme Formu
Tedarikçiyi tutara değil ölçütlere göre puanlama.
Devamını okuyunKurumsal Satın Alma Süreci
Talepten faturaya yedi adım ve her adımdaki belge.
Devamını okuyunİhtiyaç listenizi gönderin, teklifiniz 1 iş günü içinde hazır olsun.
Liste, fotoğraf veya Excel — nasıl kolaysa öyle gönderin. Standart kalemlerde teklifi aynı iş günü çıkarmayı hedefleriz. Özel üretim, ithalat veya 50+ kalemlik listelerde süre uzayabilir; ne kadar süreceğini talebi aldığımız gün yazılı olarak bildiririz.