Pazartesi – Cuma, 09.00 – 18.00 WhatsApp 7/24

Kablo Kesiti ve Gerilim Düşümü Hesaplayıcı

Yük, mesafe ve kesitten gerilim düşümüne; Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği md. 57/a.3 sınırına uyan asgari kesite ve yıllık kayıp maliyetine.

Hesaplama aracı

Yük, mesafe ve kesitten gerilim düşümüne; yönetmelik sınırına uyan asgari kesite ve yıllık kayıp maliyetine.

Üç fazda yüzde, yönetmeliğin kendi formülündeki gibi faz arası gerilime (400 V) bölünür; tek fazda faz-nötr gerilime (230 V)

Seçmediğiniz alan otomatik olarak kapanır

Devrenin sürekli çekeceği en büyük işletme akımı

Yalnızca “Güç” seçiliyse kullanılır

Motor etiketindeki kW mil gücüdür, şebekeden çekilen güç değil. cos φ ve verim motor/cihaz etiketinden ya da üretici föyünden girilir; bilmiyorsanız etiket akımını (A) girmek daha doğrudur. 1 bırakırsanız düzeltme yapılmaz

cos φ ve verim motor/cihaz etiketinden ya da üretici föyünden girilir. 0,1–1 dışında bir değer girerseniz otomatik olarak bu aralığa çekilir

Tek yön mesafesi. Çarpan hesapta ayrıca uygulanır: tek fazda gidiş-dönüş için ×2, üç fazda faz arası gerilime geçmek için ×1,73

İletken direnci sıcaklıkla artar; ρθ = ρ20 × (1 + α × (θ − 20)) fiziksel bağıntısıyla, iletkenin işletme sıcaklığı θ’yı kablonun veri sayfasından alarak hesaplayabilirsiniz (α ≈ 0,0039 /°C bakır, ≈ 0,0040 /°C alüminyum). Sayfada hazır bir değer yoktur: 0,021 yalnız bir ÖRNEKTİR — alan bu değerdeyken sonuç “(örnek değer)” taşır. Kablo veri sayfası özdirenç yerine iletken direncini verebilir: ρ (Ω·mm²/m) = R (Ω/km) × S (mm²) ÷ 1000; R’nin hangi sıcaklıkta verildiğine bakın. Yönetmeliğin formülüyle karşılaştırmak için bakırda 0,02 yazabilirsiniz

Bakır alanıyla aynı ilke (α ≈ 0,0040 /°C alüminyum). 0,034 yalnız bir ÖRNEKTİR. Seçtiğiniz iletkenin özdirenci hesapta, öbürününki “Diğer iletkende karşılığı” satırında kullanılır

Denemek istediğiniz kesit. Sınıra uyan asgari kesit ayrıca gösterilir

Yönetmelik prizi aydınlatmayla aynı kefeye koyar; bu yüzden ayrı seçenek. Son seçenek md. 57/a.3 (ii) bendidir

İsteğe bağlı. Yönetmelik sınırına ek olarak uygulamak istediğiniz bir gerilim düşümü sınırı (şartnamenizin ya da kendi standardınızın istediği yüzde) varsa buraya yazın; araç onu ayrı bir satırda karşılaştırır. Hazır bir standart değeri yoktur: 4,2 yalnız bir ÖRNEKTİR — alan bu değerdeyken sonuç “(örnek değer)” taşır. Boş bırakırsanız yalnız yönetmelik sınırı değerlendirilir

Sınır tek bir parça için değil, yapı bağlantı kutusundan tüketim aracına kadar olan tüm parçaların toplamı için. Ana kolon ve kolonda hesapladığınız yüzdeyi buraya yazın; araç bu parçaya kalan bütçeyi kullanır

İsteğe bağlı. Kablonun kataloğundaki ya da veri sayfasındaki birim reaktansı yazın (katalog Ω/km veriyorsa sayı aynıdır; Ω/m ise 1000 ile çarpın). 0 bırakırsanız reaktans hesaba katılmaz ve yalnız direnç hesaplanır. Yönetmeliğin kendi formülünde reaktans terimi yoktur; büyük kesitte kataloğunuzdaki değeri girmek gerekir

İmalatçı kataloğundaki, döşeme yöntemine ve ortama göre değer. Bilmiyorsanız 0 bırakın — bu araç akım taşıma (ampasite) çizelgesi yayınlamaz

Kayıp maliyetini görmek için; bilinmiyorsa 0 bırakın

Kendi son faturanızdaki birim fiyatı girin

Sonuç

—Tasarım akımı
—Gerilim düşümü
—Yüzde düşüm
—Yönetmelik (md. 57 a.3) durumu
—Ek sınır (kendi standardınız) durumu
—Sınıra uyan asgari kesit
—Akım taşıma kontrolü
—İletken direnci
—Isı kaybı
—Yıllık kayıp
—Diğer iletkende karşılığı
—Uyarı

Hesaplama tamamen tarayıcınızda çalışır; girdiğiniz veriler sunucularımıza gönderilmez. Yalnızca “Bu hesapla teklif iste” düğmesine basarsanız girdileriniz ve sonuç, teklif formuna taşınmak üzere tarayıcınızın oturum belleğine geçici olarak yazılır.

Çözülmüş örnek

Varsayılan senaryoda — Sistem: Üç faz 400 V · Yük nasıl girilecek?: Akım (A) olarak · Tasarım akımı (A): 32 — hesaplayıcının verdiği sonuçlar şunlar. Ana çıktı: 6 mm² (hesap: 5,24 mm²) (örnek değer) (sınıra uyan asgari kesit). Sonuç, JavaScript çalıştırmadan da okunabilsin diye buraya da yazıldı: çıktı alındığında, betikler kapalıyken ya da bir arama motoru tarafından.

Çözülmüş örnek — girdiler
GirdiDeğer
SistemÜç faz 400 V
Yük nasıl girilecek?Akım (A) olarak
Tasarım akımı (A)32
Güç katsayısı (cos φ)0,9
Hat uzunluğu (m)60
İletkenBakır
Bakır işletme özdirenci ρ (Ω·mm²/m) — kablo veri sayfasından ya da kendi hesabınızdan0,021
Alüminyum işletme özdirenci ρ (Ω·mm²/m) — kablo veri sayfasından ya da kendi hesabınızdan0,034
Kesit (mm²)6
Devre türüMotor / kuvvet — yönetmelik %3
Ek sınır (%) — kendi standardınızdan/şartnamenizden4,2
Bu hattın öncesinde harcanmış düşüm (%)0
Birim reaktans λ (mΩ/m) — kablo kataloğundan0
Kablonun akım taşıma kapasitesi (A)0
Yıllık çalışma saati2000
Elektrik birim fiyatı (TL/kWh)0
Çözülmüş örnek — sonuçlar
SonuçDeğer
Tasarım akımı32 A
Gerilim düşümü10,5 V (faz arası) (örnek değer)
Yüzde düşüm%2,6 (örnek değer)
Yönetmelik (md. 57 a.3) durumuUygun (örnek değer) — bu parçaya kalan %3
Ek sınır (kendi standardınız) durumuUygun (örnek değer) — ek sınır %4,2
Sınıra uyan asgari kesit6 mm² (hesap: 5,24 mm²) (örnek değer)
İletken direnci210 mΩ (tek iletken, tek yön) (örnek değer)
Isı kaybı645 W (3 iletken) (örnek değer)
Yıllık kayıp1.290 kWh/yıl (örnek değer)
Diğer iletkende karşılığıAlüminyumda aynı düşüm için 9,72 mm² gerekir (×1,62) → standart kademe 10 mm² (örnek değer)
Uyarıİşletme özdirenci ön yüklü ÖRNEK değerde: kablonun veri sayfasından ya da kendi hesabınızdan okuyup yazın — bu sonuç bir standardın değeri değildir. Ek sınır ön yüklü ÖRNEK değerde: kendi standardınızdan ya da şartnamenizden okuyup yazın — bu sonuç bir standardın değeri değildir. Bu sonuç YALNIZ bu hat parçası içindir. Yönetmeliğin sınırı yapı bağlantı kutusundan tüketim aracına kadar olan ana kolon + kolon + linye + sortinin TOPLAMI için geçerlidir; her parçayı ayrı hesaplayıp üst akıştaki yüzdeyi yukarıdaki alana girin.

Yukarıdaki alanlardan herhangi birini değiştirdiğinizde hesap yenilenir; bu tablo yalnızca varsayılan durumu gösterir. Standarda bağlı eşik ve sınıf değerleri araçta gömülü değildir: ilgili alanlara kendi standardınızdan ya da şartnamenizden okuduğunuz değerleri yazarsınız. Bu tablodaki ön yüklü eşik değerleri yalnız bir örnektir — kendi standardınızdan okuyun.

Kısa cevap

Kaç mm² kablo gerekir?

Tek bir sayıdan çıkmaz. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’nin 57. maddesi kesitin birden çok işletme şartına göre birlikte seçilmesini ister ve bunları kendi bentlerinde sayar: a.1 mekanik dayanım, a.2 eşzamanlı yük, a.3 gerilim düşümü, a.4 sürekli yük akımı, a.5 özel yüklenme durumları. Bu araç a.3’ü hesaplar; a.1 ve a.4 için hangi kaynağa bakmanız gerektiğini aşağıda yazdık. a.2 (eşzamanlı yük / talep faktörü) ve a.5 bu sayfanın kapsamı dışındadır.

Bağlayıcı sınır yönetmeliğindir: yapı bağlantı kutusu ile tüketim araçları arasında aydınlatma ve priz devrelerinde %1,5, motor devrelerinde %3. IEC 60364-5-52 Ek G gibi uluslararası tavsiyeler bilgilendiricidir ve yönetmelikten daha gevşek bir sınır önerir — “IEC şu kadar diyor” gerekçesiyle boyutlandırılan bir proje Türkiye’de reddedilebilir. Şartnamenizin ya da kendi standardınızın ek bir yüzdesi varsa aracın “Ek sınır” alanına siz yazarsınız; hazır bir değer gömülü değildir.

Yönetmelik tam olarak ne diyor?

Sınırlar Madde 57’nin (a) fıkrasının a.3 bendindedir. Bendin iki alt bendi de 30 Kasım 1995 tarihli değişiklikle bugünkü hâlini almış, sonraki değişiklikler bu bende dokunmamıştır. Resmî konsolide metinden:

i) “İç tesis hatlarında sürekli en büyük işletme akımı ile işletme gerilimine göre yüzde gerilim düşümü, yapı bağlantı kutusu ile tüketim araçları arasında: — Aydınlatma ve priz devreleri için %1,5’i — Motor devreler için %3’ü, geçmemelidir.”

ii) “Yapının ya da yapı kümesinin beslenmesi için bir transformatör kullanılmışsa, bu transformatörün çıkış uçları ile yapı bağlantı kutusu arasındaki gerilim düşümü %5’i geçmemelidir.”
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği md. 57/a.3 · RG 4.11.1984-18565, ilgili bentler RG 30.11.1995-22479

Yönetmelik sınırları ve ek sınır
KapsamSınırDayanak
Yapı bağlantı kutusu ↔ tüketim araçları — aydınlatma ve priz%1,5Yönetmelik md. 57/a.3 (i)
Yapı bağlantı kutusu ↔ tüketim araçları — motor%3Yönetmelik md. 57/a.3 (i)
Trafo çıkış uçları ↔ yapı bağlantı kutusu (müstakil trafolu tesiste)%5Yönetmelik md. 57/a.3 (ii)
Şartnamenizin ya da kendi standardınızın ek sınırısizin yazdığınız değerAraçtaki “Ek sınır” alanı; standart değeri sayfada basılmaz

Dikkat: priz devresi yönetmelikte aydınlatmayla birlikte %1,5’e bağlanır; motor devresi %3’tür. Araçta devre türü bu yüzden ayrılmıştır. Başka bir standardın tavsiyesi devre türüne göre değişiyorsa kendi devre türünüzün değerini okuyup “Ek sınır” alanına yazın.

Sınır nereden nereye ölçülür?

Yönetmelik “yapı bağlantı kutusu” der ve bu kutuyu kendi tanımlar bendinde açıkça ana buat / kofre olarak belirler — yani sayacın öncesindeki şebeke bağlantı noktasıdır. Ana kolon hattının tanımı da bunu doğrular: “işletmeye ait besleme noktasından (ana buat) tüketicinin ilk dağıtım noktasına (ana tablo, sayaç) kadar olan besleme hattı”. Sonuç şu: ana kolon ve sayaç, %1,5 ya da %3 bütçesinin içindedir — bütçeyi sayaçtan başlatan bir hesap, kolon kaybını görmezden gelir.

Yönetmeliğin kendi hat zinciri (md. 57 tanımlar bendi)
BölümNereden nereyeBütçeye dahil mi?
Yapı bağlantı hattıDağıtım şebekesi ↔ yapı giriş hattıHayır — kutunun şebeke tarafı
Yapı bağlantı kutusu (ana buat / kofre)Ölçümün başlangıç noktasıBaşlangıç
Ana kolon hattıAna buat ↔ tüketicinin ilk dağıtım noktası (ana tablo, sayaç)Evet
Kolon hattıİlk dağıtım noktası ↔ öteki tablolarEvet
Linye hattıDağıtım ↔ son armatürün ya da prizin buatıEvet
Sorti hattıLinye ↔ armatür ya da prizEvet

Uygulamada başlangıç noktasının farklı yorumlandığı bilinmektedir. Projeyi sunacağınız dağıtım şirketinin kabulünü önceden netleştirin; itiraz gelirse yönetmeliğin tanım bendi elinizdeki en güçlü dayanaktır.

Sınır bir hat parçasının değil, zincirin tamamının bütçesidir. Yönetmelik “yapı bağlantı kutusu ile tüketim araçları arasında” der — ana kolon + kolon + linye + sorti düşümlerinin toplamı %1,5’i (ya da %3’ü) geçmemelidir.

Her parçaya ayrı ayrı bakan bir hesap yanıltır: 3F ana kolonda %0,63 ve tek faz linyede %1,41 — ikisi de tek başına “uygun” görünür, ama toplam %2,04 ve aydınlatma sınırını aşar. Araçtaki “Bu hattın öncesinde harcanmış düşüm” alanı tam bunun içindir: üst akıştaki yüzdeyi girin, araç bu parçaya kalan bütçeyi kullansın.

Hesap nasıl yapılır?

Burada iki ayrı yöntem var ve aynı sonucu vermezler. Farkı bilmeden hesap yapmak, sayıyı savunulamaz hâle getirir.

Yönetmeliğin kendi formülü

Tek faz:  u = 2 · L · I · cos φ / (X · S)
Üç faz:  e = 1,73 · L · I · cos φ / (X · S)
%e = 100 · u / U (tek faz); 100 · e / U (üç faz)  (yüzdeye çevirme, türetme)
Bent güç (N, W) bilindiğinde de formül verir: tek fazda u = 2·L·N/(X·S·U) ve %e = 2·100·L·N/(X·S·U²); üç fazda e = L·N/(X·S·U). Üç fazlı yüzde formülünün paydası metinde “X.S.U” diye üssüz yazılıdır; boyut gereği U² olmalıdır (tek fazdaki gibi), bu yüzden araç akım formülünü ve %e = 100·e/U çevirmesini kullanır.
a.3 (iii) bendindeki tanıma göre U, üç fazlı şebekelerde faz arası gerilimdir (400 V). X özgül iletkenlik katsayısıdır ve bakır için 50 m/(Ω·mm²) alınır; alüminyum için bir değer verilmez. Reaktans terimi yoktur.

Dikkat: Sembol çakışması: yönetmelik burada X’i özgül iletkenlik için kullanır; elektrik mühendisliğinde X genellikle reaktansı gösterir. Bu sayfada reaktans λ ile yazılmıştır.

Uluslararası standart yöntemi (IEC 60364-5-52 Ek G)

u = b · ( ρ₁ · (L / S) · cos φ + λ · L · sin φ ) · IB
b = 2 tek fazda, 1 üç fazda — Ek G üç fazda faz-nötr düşümü hesaplar ve yüzdeyi U₀’a (230 V) böler. ρ₁ işletme özdirenci · λ birim reaktans · IB tasarım akımı

Üç fazda iki yol matematiksel olarak aynı şeyi tarif eder: √3 ile hat düşümünü bulup 400 V’a bölmek ile faz düşümünü bulup 230 V’a bölmek arasındaki tek fark, 400 ile √3 × 230 = 398,4 arasındaki %0,4’lük yuvarlamadır. Bu araç yönetmeliğin yolunu izler — çünkü uygunluk kararı yönetmeliğe göre veriliyor.

Asıl fark özdirençte. Yönetmeliğin a.3 (iii) bendinde bakır için X = 50 m/(Ω·mm²) verilir (mevzuat); karşılığı ρ = 1/X = 0,02 Ω·mm²/m’dir. Bu araç ρ’yu sizin yazdığınız işletme sıcaklığındaki değerle alır; iletken ısındıkça özdirenç artar. ρ’yu 0,02’den büyük yazarsanız araç yönetmeliğin kendi formülünden daha büyük düşüm gösterir; bu emniyetli yöndedir: burada sınıra uyan bir kesit, yönetmeliğin kendi formülüyle de uyar.

Katı biçimde yönetmelik rakamını istiyorsanız: bakır alanına 0,02 yazın ve birim reaktansı 0 bırakın; sonuç yönetmeliğin formülüyle (√3 ile 1,73 arasındaki ihmal edilebilir yuvarlama dışında) aynıdır. Alüminyumda yönetmelik bir X değeri vermediği için böyle bir karşılaştırma yoktur.

Hesapta kullanılan değerler
BüyüklükDeğerNeden bu değer
Bakır özdirenci ρ₁sizin girdiğiniz (Ω·mm²/m)İletkenin işletme sıcaklığındaki özdirenci; kablonun veri sayfasından ya da ρθ = ρ20 × (1 + α × (θ − 20)) bağıntısıyla kendi hesabınızdan. Veri sayfası özdirenç yerine iletken direncini verebilir: ρ = R (Ω/km) × S (mm²) ÷ 1000, R’nin sıcaklığına bakın. Ön yüklü 0,021 yalnız bir örnektir
Alüminyum özdirenci ρ₁sizin girdiğiniz (Ω·mm²/m)Aynı ilke; ön yüklü 0,034 yalnız bir örnektir
Birim reaktans λsizin girdiğiniz (mΩ/m)İletken başına, hat metresi başına; kablonun kataloğundan okunur. Girilmezse (0) reaktans hesaba katılmaz
Çarpan btek faz 2 · üç faz √3Yönetmeliğin a.3 (iii) bendindeki biçim. Tek fazda akım gidiş ve dönüşte iki iletkenden geçer; üç fazda faz arası gerilim esas alınır

20 °C özdirenciyle hesap yapmak, işletme sıcaklığındaki iletkenin düşümünü eksik gösterir. Ters yönde bir uyarı da gerekir: işletme sıcaklığı için yazdığınız ρ iletkenin tam yüke yakın ısındığını varsayar. Kısmi yükte iletken daha soğuktur ve gerçek düşüm bu hesabın altında kalır.

Tuzak. Üç fazda faz düşümü ile hat düşümü karıştırılır. Faz düşümünü 400 V’a bölmek sonucu %42 düşük, hat düşümünü 230 V’a bölmek %74 yüksek gösterir. Hangi gerilimi seçtiyseniz payı da ona göre kurun.

Reaktans ne zaman hesaba katılmalı?

Yönetmeliğin formülünde reaktans hiç yoktur. IEC Ek G’nin formülünde vardır ama bir kesit eşiği vermez. Schneider’in IEC esaslı kılavuzu 50 mm² altında reaktansı ihmal edilebilir sayar; bu araç daha temkinli davranır ve eşik dayatmak yerine birim reaktansı sizin yazmanıza bırakır. Reaktif terimin dirençsel terime oranı kesitle doğru orantılı büyür:

Oran = λ · S · tan φ ÷ ρ1
Kesit S üç katına çıkınca oran da üç katına çıkar; λ ne kadar büyükse reaktans o kadar önemlidir.

Reaktif terimin ağırlığı — örnek hesap (cos φ = 0,8 · λ = 0,09 mΩ/m ve ρ₁ = 0,021 Ω·mm²/m, ikisi de örnek değer)
KesitDirençsel terime oranıToplam düşümdeki payı
16 mm²%5,1%4,9
50 mm²%16%14
95 mm²%31%23
240 mm²%77%44

İki sütun aynı şey değildir: 240 mm²’de reaktif terim dirençsel terimin %77’si, ama toplam düşümün %44’üdür. Buradaki λ ve ρ yalnız birer örnek değerdir; kablonuzun katalog değerini girin, oran onunla değişir. Tablo bir orantı hesabıdır, standarttan alınmış bir tablo değildir. Pratik sonuç: 16 mm² üstünde kataloğunuzdaki birim reaktansı girin, 50 mm² üstünde girmemek hatalıdır. cos φ = 1 ise reaktif terim zaten sıfırdır.

Akım taşıma kapasitesi neden burada yok?

Çünkü yönetmeliğin kendisi başka yeri işaret ediyor. Aynı maddenin a.4 bendi ikiye ayırır:

Sürekli yük akımı — yönetmelik md. 57/a.4
NeyeYönetmelik ne diyorPratikte nereye bakılır
Kablolar“Kablolar izin verilen en yüksek ısınma bakımından en çok kablo yapımcılarının çizelgelerinde verilen akımlarla sürekli olarak yüklenebilirler.”Kullandığınız kablonun imalatçı kataloğu
Yalıtılmış iletkenler (NYA vb.)Yönetmeliğin kendi Çizelge-9’undaki akımlar; değerler 25 °C ortam sıcaklığı içindir. Daha yüksek ortamda Çizelge-11 düzeltme katsayıları, 55 °C üstünde ise yüksek sıcaklığa dayanıklı iletken + Çizelge-12Yönetmeliğin kendi ekleri (mevzuat.gov.tr’de serbest)

Yani bir kablo için “yönetmelikte kaç amper yazıyor?” sorusunun cevabı yoktur — yönetmelik o soruyu imalatçıya havale eder. Bu sayfanın ampasite çizelgesi yayınlamamasının gerekçesi budur; ayrıca IEC/TS çizelgeleri telif korumalıdır.

Ampasitenin tek bir doğru sayısı da yoktur, çünkü değer şunlara birlikte bağlıdır:

  • Döşeme yöntemi: ısı yalıtımlı duvarda boru içinde mi (A1/A2), duvar üstü boruda mı (B1/B2), doğrudan kelepçeli mi (C), toprakta mı (D1/D2), serbest havada mı (E/F/G).
  • Ortam sıcaklığı düzeltmesi (Ca).
  • Gruplama düzeltmesi (Cg) — aynı kanaldaki her ek devre kapasiteyi düşürür.
  • Yalıtım tipi: azami işletme sıcaklığı yalıtım malzemesine göre değişir; değeri kablonun veri sayfasından (üretici) okuyun.

Bu yüzden “1 mm² 10 amper taşır” ya da “kesiti 6 ile çarp” gibi kestirme kurallar yanlıştır: düzeltme katsayılarının varlığı, tek bir A/mm² sayısının olamayacağının kanıtıdır.

Katalog okurken düşülen tuzak. Yerli imalatçı katalogları IEC’nin A1…G harflerini kullanmayabilir. Bir kataloğun “A: havada · B: boru içinde · C: toprakta” şeması, IEC’nin “A: ısı yalıtımlı duvarda · B: duvar üstü boruda · C: kelepçeli · D: toprakta” şemasıyla aynı anlama gelmez. Kataloğun kendi harf tanımını okuyun; ayrıca değerin hangi ortam sıcaklığına ait olduğunu ve gruplama düzeltmesinin uygulanıp uygulanmadığını teyit edin.

Yönetmeliğin en küçük kesitleri

Gerilim düşümü sınıra uysa bile, aynı fıkranın a.1 bendi mekanik dayanım için bir taban koyar (Çizelge-8, bakır iletken):

Mekanik dayanım tabanı — yönetmelik Çizelge-8
Döşenme biçimiEn küçük kesit
Sabit ve korunmuş olarak döşenmiş iletkenler1,5 mm²
Bağlama tesisleri ve dağıtım tablolarında — 2,5 A’e kadar0,5 mm²
Bağlama tesisleri ve dağıtım tablolarında — 2,5 A ile 16 A arası0,75 mm²
Bağlama tesisleri ve dağıtım tablolarında — 16 A üstü1,0 mm²
İzolatör üzerinde açıkta — mesnetler arası 20 m’ye kadar4 mm²
İzolatör üzerinde açıkta — mesnetler arası 20–45 m6 mm²
Lamba duyu bağlantı iletkenleri0,75 mm²

Aynı maddenin ilk fıkrası ayrıca yapı bağlantı hatlarında asgari kesiti bakırda 5 mm² (yönetmelik metnindeki değer; bugünkü imalat serisinde 5 mm² yoktur, pratikte 6 mm² kullanılır), alüminyumda 10 mm² olarak belirler; izleyen fıkra atölye ve sanayi kuvvet hatlarında alüminyum iletkenli kablo kullanımını en küçük 6 mm² ve alüminyum kablo pabucu şartıyla izin verir. Mevzuat metni telif korumalı değildir; bu çizelge resmî konsolide metinden alınmıştır.

Motor kalkışında ne oluyor?

Ne yönetmelik ne standart, motor kalkışı için ayrı bir sayısal sınır verir. IEC 60364-5-52 Ek G, devreye girme sırasında ve yüksek ani akım çeken teçhizatta oluşan daha büyük düşümlerin “ilgili standartlarda belirtilen sınırlar içinde” kabul edilebileceğini söyler — yani sınır teçhizatın kendi standardından gelir.

Pratik uyarı: sürekli rejimde sınıra dayanmış bir devrede kalkış anında çok daha büyük bir çökme oluşur. Gerilime duyarlı ekipman (sürücü, PLC, kontaktör bobini) aynı hat üzerindeyse azami sınıra dayanmayın; bir kademe büyük kesit ya da ayrı besleme planlayın. Kalkış akımı mertebesi için jeneratör ve UPS güç hesaplayıcısına bakabilirsiniz.

Alüminyum mu bakır mı?

Aynı gerilim düşümü için alüminyumun kesiti, iki iletkenin özdirenç oranı kadar büyüktür: SAl ÷ SCu = ρAl ÷ ρCu. Araç bu oranı iki özdirenç alanına yazdığınız değerlerden hesaplar ve “Diğer iletkende karşılığı” satırında gösterir. Oran reaktans açıkken de geçerlidir — reaktif terim kesitten bağımsız olduğu için iki tarafta da sadeleşir.

Ama aynı ampasite için katsayı bu değildir ve katalogdan okunmalıdır. İki dönüşümü tek katsayıyla yapmak hatalıdır. Alüminyumda bağlantı tarafı da ayrı bir konudur: bimetalik pabuç gerekir ve sürünme (creep) nedeniyle periyodik sıkma kontrolü şarttır. Yönetmelik zaten yapı bağlantı hatlarında alüminyum için 10 mm², sanayi kuvvet hatlarında 6 mm² tabanı koyar ve bağlantıların alüminyum kablo pabucu ile yapılmasını ister.

Kapsam ve sınırlar

  • Bu araç yalnız gerilim düşümünü (md. 57/a.3) hesaplar. Ampasite (a.4), mekanik dayanım tabanı (a.1), koruma cihazı seçimi ve açma koordinasyonu kapsam dışıdır. Kısa devre termik dayanımı için ayrı bir aracımız var: I²t ≤ k²S² hesaplayıcısı.
  • Özdirenç, sizin yazdığınız işletme sıcaklığındaki değerdir; iletkenin tam yüke yakın ısındığını varsayar. Kısmi yükte iletken daha soğuktur; hem düşüm hem kayıp gerçekte bu hesabın altında kalır.
  • Hesap dengeli üç faz varsayar. Dengesiz yükte ya da 3. harmonik varlığında nötr iletkeni yüklenir ve kayıp artar.
  • Araç yalnız 230/400 V alternatif akım içindir. Doğru akım devrelerinde (GES dizi kablosu, akü–invertör hattı) cos φ ve √3 anlamsızdır; şantiyedeki 42 V ve 110 V güvenlik gerilimlerinde ya da 690 V endüstriyel tesiste yüzde düşüm bu araçtakinden farklı çıkar — 230 V seçip 110 V hattı hesaplamak düşümü yarı yarıya küçük gösterir.
  • Paralel kablo bu araçla hesaplanmaz. Zorunlu kullanım hâlinde kol başına akımı (I ÷ n) ve tek kablonun kesitini girin; ayrıca paralel kollarda eşit uzunluk ve güzergâh şarttır, gruplama düzeltmesi (Cg) ampasiteyi ayrıca düşürür.
  • Uzatma makarasında kullanılan uzunluk değil, sarılı toplam uzunluk girilir. Makara sarılıyken kablo kendi ısısını atamaz ve imalatçının verdiği akım değeri yarıya kadar düşer — bu araç gerilim düşümünü hesaplar, ısınmayı hesaplamaz.
  • Yıllık kayıp, akımın yıl boyu sabit kaldığını varsayar. Tasarım akımını girerseniz sonuç gerçekte olacağından yüksek çıkar; ortalama akımı girerseniz daha gerçekçi olur.
  • Bu hesap proje yerine geçmez. Nihai kesit seçimi, yukarıdaki bentlerin tamamı birlikte değerlendirilerek yetkili elektrik mühendisi tarafından yapılır ve dağıtım şirketinin onayına tabidir.

Kapsam (AKSCO): Biz bu alanda malzeme tedarik ederiz — kablo, pano ekipmanı, şalt malzemesi, kablo kanalı ve sarf. Elektrik projesi, montaj ve devreye alma hizmeti vermeyiz; bu işler yetkili firmalarca yürütülür.

Sık Sorulan Sorular

Türkiye’de gerilim düşümü sınırı yüzde kaç?

Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’nin 57. maddesinin a.3 bendine göre, yapı bağlantı kutusu ile tüketim araçları arasında aydınlatma ve priz devrelerinde %1,5, motor devrelerinde %3’tür. Yapıyı besleyen müstakil bir transformatör varsa, trafo çıkış uçları ile yapı bağlantı kutusu arasında ayrıca %5 tanınır. Bu bentler 30 Kasım 1995 değişikliğiyle bugünkü hâlini aldı ve yürürlüktedir.

Gerilim düşümü hangi maddede yazıyor?

Madde 57’de — ama maddenin başlığı “Yalıtılmış İletkenler ve Kablolar”dır, sınırlar (a) fıkrasının a.3 bendindedir. Aynı fıkra kesit seçiminin öteki koşullarını da sayar: a.1 mekanik dayanım, a.2 eşzamanlı yük, a.4 sürekli yük akımı, a.5 özel yüklenme durumları. Yalnız “md. 57” demek yeterince kesin değildir; bent numarasıyla atıf yapın.

Bir standart ya da şartname başka bir yüzde diyorsa ne yapmalıyım?

Türkiye’de dağıtım şirketine sunulan projede bağlayıcı olan Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’dir (md. 57/a.3). IEC 60364-5-52 Ek G gibi uluslararası tavsiyeler bilgilendiricidir ve yönetmelikten daha gevşek bir sınır önerir. Şartnamenizin ya da kendi standardınızın bir yüzdesi varsa aracın “Ek sınır” alanına yazın: araç yönetmelik sınırını ve sizin ek sınırınızı ayrı satırlarda gösterir, asgari kesit ve uygunluk kararını yönetmeliğe göre verir. Standardın değeri araçta gömülü değildir; kendi baskınızdan okumanız gerekir. Bir ayrıntı: yönetmelik prizi aydınlatmayla birlikte %1,5’e bağlar.

Ölçüm sayaçtan mı başlar?

Hayır. Yönetmelik “yapı bağlantı kutusu” der ve bunu tanımlar bendinde ana buat/kofre olarak belirler; ana kolon hattını da “ana buattan tüketicinin ilk dağıtım noktasına (ana tablo, sayaç) kadar” diye tanımlar. Yani ana kolon ve sayaç bütçenin içindedir. Bütçeyi sayaçtan başlatan bir hesap kolon kaybını görmezden gelir.

Gerilim düşümü hesabında hangi özdirenç kullanılır?

İki farklı yol var. Yönetmeliğin kendi ekindeki formül özdirenç değil özgül iletkenlik kullanır ve resmî konsolide metinde bakır için X = 50 m/(Ω·mm²) verilir — bu ρ = 0,02 Ω·mm²/m demektir. Bu araç ise özdirenci sizin yazmanıza bırakır: iletken direnci sıcaklıkla artar, bu yüzden iletkenin işletme sıcaklığındaki değeri kablonun veri sayfasından alın ya da ρθ = ρ20 × (1 + α × (θ − 20)) bağıntısıyla hesaplayın (α ≈ 0,0039 /°C bakır, ≈ 0,0040 /°C alüminyum). Veri sayfası özdirenç yerine iletken direncini verebilir: ρ (Ω·mm²/m) = R (Ω/km) × S (mm²) ÷ 1000; R’nin hangi sıcaklıkta verildiğine bakın. 20 °C değerini doğrudan yazmak, ısınmış iletkenin düşümünü eksik gösterir. Yönetmeliğin rakamıyla karşılaştırmak için bakır alanına 0,02 yazabilirsiniz.

1 mm² kablo kaç amper taşır?

Yönetmelik bu soruyu imalatçıya havale eder: 57. maddenin a.4 bendi, kabloların “kablo yapımcılarının çizelgelerinde verilen akımlarla” yüklenebileceğini söyler. Yalıtılmış iletkenler için yönetmeliğin kendi Çizelge-9’u vardır ve 25 °C ortam içindir; daha sıcak ortamda Çizelge-11 düzeltmesi uygulanır. Tek bir doğru sayı yoktur çünkü değer döşeme yöntemine, ortam sıcaklığına, gruplamaya ve yalıtım tipine göre değişir.

Alüminyum kablo bakırın kaç katı kesit ister?

Aynı gerilim düşümü için iki özdirencin oranı kadar: S(Al) ÷ S(Cu) = ρ(Al) ÷ ρ(Cu). Araç bu oranı alanlara yazdığınız iki özdirençten hesaplar. Oran reaktans hesaba katılsa da değişmez, çünkü reaktif terim kesitten bağımsızdır. Ancak aynı akım taşıma kapasitesi için katsayı bu değildir ve katalogdan okunmalıdır. Alüminyumda ayrıca bimetalik pabuç ve periyodik sıkma kontrolü gerekir; yönetmelik yapı bağlantı hatlarında 10 mm², sanayi kuvvet hatlarında 6 mm² taban koyar.

Reaktansı hesaba katmam gerekir mi?

Yönetmeliğin formülünde reaktans terimi hiç yoktur; IEC Ek G’nin formülünde vardır ama kesit eşiği vermez. Reaktif terimin dirençsel terime oranı λ · S · tan φ ÷ ρ olarak kesitle doğru orantılı büyür. Örnek bir λ = 0,09 mΩ/m, ρ = 0,021 Ω·mm²/m ve cos φ = 0,8 ile oran 16 mm²’de yaklaşık %5,1, 50 mm²’de %16, 240 mm²’de %77 olur (toplam düşümdeki payı sırasıyla %4,9, %14 ve %44); bu değerler birer örnek değerdir, kablonuzun katalog değerini girin. Schneider’in IEC esaslı kılavuzu 50 mm² altında ihmal edilebilir sayar. Pratik kural: 16 mm² üstünde kataloğunuzdaki birim reaktansı girin, 50 mm² üstünde girmemek hatalıdır.

Kablo kesiti büyütmek ne kazandırır?

İki şey: gerilim düşümü azalır ve ısı kaybı düşer. Kayıp akımın karesiyle, kesit ise ters orantılı olarak etkilidir. Aracın varsayılan senaryosunda 6 mm²’den 10 mm²’ye çıkmak kesiti %67 büyütür ve kaybı 645 W’tan 387 W’a — yani %40 — düşürür. Uzun ve sürekli yüklü hatlarda bu, kablo fark maliyetini birkaç yılda geri ödeyebilir — araçtaki yıllık kayıp satırı bunu TL olarak gösterir. Not: kayıp hesabı iletkeni işletme sıcaklığında varsayar, yani üst sınırı gösterir.

Kaynaklar

  1. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği — Resmî Gazete 4 Kasım 1984, sayı 18565. Gerilim düşümü sınırları: Madde 57, (a) fıkrası, a.3 bendi; bendin (i) ve (ii) alt bentleri RG 30 Kasım 1995, sayı 22479 sayılı değişiklikle bugünkü hâlini almıştır. Kesit seçiminin öteki koşulları aynı fıkranın a.1 (mekanik dayanım), a.2 (eşzamanlı yük) ve a.4 (sürekli yük akımı) bentlerindedir. Alüminyum kesit tabanları: yapı bağlantı hatlarında 10 mm² md. 57’nin ilk fıkrasında; kuvvet hatlarında 6 mm² izleyen fıkrada (Değişik fıkra: RG 30/11/1995-22479). Metin, Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki resmî konsolide sürümden okunmuştur (26 Ağustos 2026)
  2. Alçak Gerilim Elektrik Tesislerinde Gerilim Düşümü Hesapları — Elektrik Mühendisleri Odası (EMO) dergi makalesi; yönetmelik ve TS HD 60364-5-52 sınırlarının karşılaştırması
  3. IEC 60364-5-52:2009 (TS HD 60364-5-52; IEC’de 2024’te A1 tadili yayımlandı, bu sayfadaki Ek G atıfları 2009 metnine göredir) — Alçak gerilim elektrik tesisleri, Bölüm 5-52: elektriksel teçhizatın seçilmesi ve montajı, kablolama sistemleri. Gerilim düşümü madde 525’te, tavsiye değerleri ve hesap yöntemi bilgilendirici Ek G’dedir (IEC; standart metni telif korumalıdır, burada yalnız künye ve serbestçe yayımlanmış açıklamalar kullanılmıştır)
  4. Electrical Installation Guide — Calculation of voltage drop in steady load conditions (Schneider Electric; IEC 60364 esaslı mühendislik referansı, reaktans için 50 mm² eşiği buradan)
  5. Enerji Kabloları Teknik Bilgiler — HES Kablo (imalatçı kataloğu; akım taşıma çizelgeleri ve yalıtım türüne göre azami işletme sıcaklıkları için örnek kaynak)

Kaynakları nasıl seçtiğimiz, sayıları nasıl doğruladığımız ve tarihlerin ne anlama geldiği yayın ilkelerimizde yazılı. Bir hata gördüyseniz info@aksco.com.tr adresine yazın; doğrulanan hatalar düzeltilir.

İhtiyaç listenizi gönderin, teklifiniz 1 iş günü içinde hazır olsun.

Liste, fotoğraf veya Excel — nasıl kolaysa öyle gönderin. Standart kalemlerde teklifi aynı iş günü çıkarmayı hedefleriz. Özel üretim, ithalat veya 50+ kalemlik listelerde süre uzayabilir; ne kadar süreceğini talebi aldığımız gün yazılı olarak bildiririz.