Kablo Kısa Devre Termik Dayanım Hesaplayıcı
I²t ≤ k²S² kontrolü: k katsayısını tablodan okumadan, IEC 60364-5-54 Ek A’daki formülle hesaplar; gereken asgari kesiti ve azami dayanma süresini verir.
Hesaplama aracı
İletken, yalıtım ve kesitten k katsayısını türetir; devrenin I²t enerjisiyle karşılaştırıp dayanıp dayanmadığını söyler.
Sonuç
Hesaplama tamamen tarayıcınızda çalışır; girdiğiniz veriler sunucularımıza gönderilmez. Yalnızca “Bu hesapla teklif iste” düğmesine basarsanız girdileriniz ve sonuç, teklif formuna taşınmak üzere tarayıcınızın oturum belleğine geçici olarak yazılır.
Çözülmüş örnek
Varsayılan senaryoda — İletken: Bakır · Kesit (mm²): 16 · Başlangıç sıcaklığı θi (°C) — kablo standardınızdan/şartnamenizden okuyun: 75 — hesaplayıcının verdiği sonuçlar şunlar. Ana çıktı: DAYANMAZ — 7.200.000 > 3.810.304 A²s (örnek değer) (sonuç). Sonuç, JavaScript çalıştırmadan da okunabilsin diye buraya da yazıldı: çıktı alındığında, betikler kapalıyken ya da bir arama motoru tarafından.
| Girdi | Değer |
|---|---|
| İletken | Bakır |
| Kesit (mm²) | 16 |
| Başlangıç sıcaklığı θi (°C) — kablo standardınızdan/şartnamenizden okuyun | 75 |
| Son sıcaklık θf (°C) — kablo standardınızdan/şartnamenizden okuyun | 180 |
| Devrenin enerjisi nasıl verilecek? | Akım (kA) ve açma süresi (s) |
| Kısa devre akımı Ik (kA) | 6 |
| Açma süresi t (s) | 0,2 |
| Sonuç | Değer |
|---|---|
| Hesaplanan k | 122 (hesap 121,97; θi 75 °C → θf 180 °C) (örnek değer) |
| İzin verilen k²S² | 3.810.304 A²s (k²S² · 16 mm²) (örnek değer) |
| Devrede oluşan I²t | 7.200.000 A²s (6 kA · 0,2 s) |
| Sonuç | DAYANMAZ — 7.200.000 > 3.810.304 A²s (örnek değer) |
| Emniyet payı | %47,08 eksik — gereken kesit girilenin 1,37 katı (örnek değer) |
| Gereken asgari kesit | 25 mm² (hesap 22 mm²) (örnek değer) |
| Bu kesitin azami dayanma süresi | 0,11 s — bu kesitin dayanabileceği azami süre (örnek değer) |
| Uyarı | θi ve/veya θf ön yüklü ÖRNEK değerde: kendi kablo standardınızdan ya da şartnamenizden okuyun — bu sonuç bir standardın değeri değildir. k en yakın tam sayıya YUKARI yuvarlandı (ham 121,97). Yayımlanmış tablolar bazı hücrelerde aşağı yuvarlayabilir; kritik bir tasarımda kendi kablo standardınızdaki k değerini teyit edin. Bu hesap yalnız İLETKENİN ISIL dayanımını kontrol eder. Ekran/zırh dayanımı, harmonikli nötr, paralel kollar ve elektrodinamik (mekanik) kuvvetler kapsam dışıdır. Koruma iletkeninde θi iletkenin konumuna bağlıdır: kablonun dışındaki ve yük taşımayan koruma iletkeni soğuk başlar; kablonun bir damarıysa yüklü damarlarla aynı başlangıç sıcaklığındadır — θi’yi buna göre seçin. θf de yalıtım türüne, bazı standartlarda iletken kesitine göre değişebilir; kesitinize uygun değeri kendi standardınızdan okuyun. |
Yukarıdaki alanlardan herhangi birini değiştirdiğinizde hesap yenilenir; bu tablo yalnızca varsayılan durumu gösterir. Standarda bağlı eşik ve sınıf değerleri araçta gömülü değildir: ilgili alanlara kendi standardınızdan ya da şartnamenizden okuduğunuz değerleri yazarsınız. Bu tablodaki ön yüklü eşik değerleri yalnız bir örnektir — kendi standardınızdan okuyun.
Kablo kısa devreye dayanır mı?
Tek bir eşitsizlikle sınanır: devrede açığa çıkan enerji, iletkenin sığdırabileceği enerjiden küçük olmalıdır.
I² · t ≤ k² · S² — burada I kısa devre akımı, t koruma cihazının açma süresi, S iletkenin nominal kesiti, k ise iletken malzemesine ve yalıtımın dayanabileceği sıcaklığa bağlı bir katsayıdır. Bağıntı 5 saniyeye kadar süren kısa devreler için verilmiştir.
Bu araç k’yı bir tablodan okumaz, hesaplar — sebebini ve yöntemini aşağıda açıkladık.
Bu, gerilim düşümünden ayrı bir kontroldür
Kesit seçimi tek bir hesaba dayanmaz. Gerilim düşümü hesaplayıcımız hattın sürekli rejimde ne kadar gerilim kaybettiğini bulur; bu sayfa ise arıza anında iletkenin eriyip erimeyeceğini sınar. İkisi birbirinin yerine geçmez ve genellikle farklı kesitler önerirler — bağlayıcı olan büyük olanıdır.
Uzun hatlarda çoğunlukla gerilim düşümü, ana pano yakınındaki kısa ve yüksek arıza akımlı hatlarda ise çoğunlukla kısa devre dayanımı belirleyici olur.
k nereden gelir?
k, iletkenin bir kısa devre boyunca ısıyı hiç kaybetmeden yuttuğu varsayımıyla (adyabatik varsayım) türetilir. Yöntem IEC 60364-5-54’ün normatif Ek A’sındadır:
k = √( Qc · (β + 20) / ρ₂₀ · ln( (β + θf) / (β + θi) ) )
Qc iletken malzemesinin hacimsel ısı kapasitesi · β iletkenin 0 °C’deki özdirenç sıcaklık katsayısının tersi · ρ₂₀ 20 °C özdirenç · θi başlangıç, θf son sıcaklık
| Büyüklük | Bakır | Alüminyum |
|---|---|---|
| Qc — hacimsel ısı kapasitesi (J/(K·mm³)) | 3,45 × 10⁻³ | 2,50 × 10⁻³ |
| β — iletkenin 0 °C’deki özdirenç sıcaklık katsayısının tersi (°C) | 234,5 | 228 |
| ρ₂₀ — 20 °C özdirenç (Ω·mm) | 17,241 × 10⁻⁶ | 28,264 × 10⁻⁶ |
ρ₂₀’nin birimi Ω·mm’dir, Ω·m değil: bakırın 1,7241 × 10⁻⁸ Ω·m’si 17,241 × 10⁻⁶ Ω·mm eder. Bu ikisini karıştırmak k’yı 31,6 kat saptırır — formülü kendiniz kuracaksanız en olası hata kaynağı budur.
Neden tablo değil formül? İki sebep. Birincisi hukuki: standardın yayımladığı k değerleri telif korumalı bir derlemenin parçasıdır, oysa formül ve fiziksel sabitler olgudur — biz yöntemi çalıştırıyor, değerleri kopyalamıyoruz. İkincisi pratik: tablo yalnız birkaç hazır kombinasyon verir, formül ise girdiğiniz her θi/θf çifti için çalışır.
Yuvarlama en yakın tam sayıya yapılır. Formül sürekli bir sayı verir, yayımlanmış tablolar ise tam sayı. Yayımlanmış on bir hücrenin tamamını sınadık: en yakına yuvarlamak onunda, aşağı yuvarlamak yalnız dördünde tutuyor. İlginç olan şu — ham değerleri neredeyse aynı olan iki hücre tabloda ters yönlere yuvarlanmış; yani tablonun kendisi de tutarlı yuvarlamıyor. Bu yüzden araç formülü izler ve k’yı yukarı yuvarladığı durumda bunu size söyler.
Sıcaklıklar nereden okunur?
θi, iletkenin arıza başladığı andaki sıcaklığıdır ve tasarımda en kötü hâl olarak azami sürekli işletme sıcaklığı alınır. θf ise yalıtımın kısa süreli olarak dayanabileceği sınır sıcaklıktır ve kablo standardından gelir.
| Büyüklük | Ne demek | Nereden okunur |
|---|---|---|
| θi — başlangıç sıcaklığı | Arıza başladığı anda iletkenin sıcaklığı. Faz iletkeninde tasarımda en kötü hâl olarak azami sürekli işletme sıcaklığı alınır | Kablo standardı ya da kablonun veri sayfası |
| θf — son sıcaklık | Yalıtımın kısa süreli dayanabileceği sınır sıcaklık; yalıtım türüne göre değişir | Kablo standardı (kablolarda kısa devre sıcaklık sınırları) |
| Koruma iletkeni için θi | Kablonun dışındaki yalıtımlı, yük taşımayan koruma iletkeni ortam sıcaklığında başlar; kablonun bir damarıysa ya da demetlenmişse yüklü damarlarla aynı sıcaklıktadır | Standardın koruma iletkeni hükmü ve kablonun yapısı |
Kolay yapılan bir hata son satırdadır. Çok damarlı bir kablonun PE damarı için soğuk (ortam) başlangıç sıcaklığı kullanmak k’yı olduğundan yüksek gösterir — yani iletkeni olduğundan dayanıklı sanırsınız. Doğru θi’yi kablonun yapısına göre seçin.
Bu araçta hiçbir yalıtım için hazır sıcaklık yoktur: mineral yalıtımlı kablo ve çıplak koruma iletkeni dahil her durumda θi ve θf’yi kendi kablo standardınızdan ya da şartnamenizden okuyup girersiniz. Alandaki ön değerler (75 ve 180) yalnız bir örnektir — standart değeri olarak okumayın; alan bu değerdeyken sonuçlar “(örnek değer)” etiketi taşır. Bazı yalıtımlarda θf kesite göre de değişebilir; standardınız kesitle ilgili bir ayrım yapıyorsa kesite uygun değeri girin.
Süre mi, let-through I²t mi?
Aracın iki giriş modu olmasının sebebi, tek bir “süre” kutusunun üç durumdan ikisinde yanlış sonuç üretmesidir.
| Durum | Ne kullanılır | Neden |
|---|---|---|
| Açma süresi yaklaşık 0,1 s üstünde, cihaz akım sınırlayıcı değil | Akım-zaman eğrisinden okunan t | Eğri bu bölgede anlamlı bir süre verir |
| Açma süresi 0,1 s altında | İmalatçının let-through I²t değeri | İlk yarım periyotlarda akım asimetriktir (DC bileşen); simetrik etkin değer gerçek enerjiyi küçük gösterir |
| Cihaz akım sınırlayıcı | İmalatçının let-through I²t değeri | Cihaz akımı tepe noktasına ulaşmadan keser; eğriden okunacak bir süre kalmaz |
| Koruma sigorta ile yapılıyor | Toplam (total) I²t | Ön ark (pre-arcing) değeri seçicilik hesabı içindir; kablo korumasında toplam değer kullanılır |
Bir yanlış anlama: “0,1 saniyenin altında adyabatik varsayım bozulur.” Tam tersi — süre kısaldıkça yalıtıma ısı kaçışı azalır ve varsayım daha da doğrulaşır. Eşiğin sebebi ısı değil, akımın kendisinin artık eğriden okunamaz hâle gelmesidir.
5 saniye sınırı ne demek?
Adyabatik bağıntı, ısının tamamının iletkende kaldığını varsayar. Kısa devre uzadıkça bu varsayım gerçeklikten uzaklaşır: ısının bir kısmı yalıtıma ve çevreye kaçar. Standart bu yüzden bağıntıyı 5 saniyeye kadar süren kısa devreler için verir.
Daha uzun süreler için adyabatik olmayan hesap gerekir (IEC 60949 bu işin standardıdır) ve sonuç adyabatik hesaptan daha iyimser çıkar. Buna rağmen 5 saniyeyi aşan bir sonuç geçersiz sayılır, çünkü kullandığınız bağıntı o aralık için verilmemiştir; IEC 60949 ile yeniden hesaplayın.
Bu hesap neyi kontrol ETMEZ?
Bir cümleyle: yalnız iletkenin ısıl dayanımını. Aşağıdakiler ayrı hesapların konusudur ve pratikte bazen bunlardan biri belirleyici olur.
- Ekran ve zırh. Ekranlı kabloda faz iletkeni ve ekran için iki ayrı arıza seviyesi vardır: iletken için simetrik üç faz, ekran için faz-toprak. Ekran genelde faz iletkeninden çok daha ince olduğu için kısıtlayıcı eleman sık sık ekrandır, iletken değil.
- Nötr iletkeni ve harmonikler. Üçün katı harmonik üreten yüklerde (LED sürücü, anahtarlamalı güç kaynağı, UPS) nötr akımı faz akımını aşabilir; azaltılmış nötrlü kablo bu durumda termik olarak yetersiz kalır. Faz üzerinden yapılan bu kontrol bunu hiç görmez.
- Paralel kablolar. Arıza anında akım basitçe kollara bölünmez: arızalı iletken akımı iki uçtan birden alır ve bir koldaki koruma açtıktan sonra kalan kollar yükü devralır. Kolların eşit uzunlukta ve aynı güzergâhta olması da ayrı bir şarttır.
- Motor devreleri. Ardışık kalkışların birikimli ısınması bir kısa devre olayı değil, çevrimsel aşırı yüktür; bu bağıntı tek bir olayı modeller. Motor devrelerinde kablo çoğu zaman yalnız kısa devreye karşı korunur, aşırı yük koruması motorun kendisindedir.
- Transformatör sekonderi. Trafo ile ana pano arasındaki kablo çoğu zaman başlangıcında korumasızdır ve arıza akımı çok yüksek, DC bileşen baskındır — tam da let-through I²t kullanılması gereken bölge.
- Asgari arıza akımında açma. I²t ≤ k²S² gerekli koşuldur, yeterli değil: koruma cihazının hattın en uzak noktasındaki en küçük arıza akımında da gerekli sürede açtığı ayrıca kanıtlanmalıdır. Hattın başındaki en büyük akım bu hesabı, sonundaki en küçük akım açma kontrolünü belirler.
- Elektrodinamik kuvvetler. Kısa devre akımı iletkenleri birbirine iter ve çeker. Bara, kablo taşıyıcı, kelepçe aralığı ve kablo başlıkları için ayrı bir mekanik hesap gerekir; bu sayfa yalnız ısıyı sayar.
Kapsam (AKSCO): Biz bu alanda malzeme tedarik ederiz — kablo, pano ekipmanı, şalt malzemesi ve sarf. Elektrik projesi, hesap onayı ve devreye alma hizmeti vermeyiz. Bu araç bir ön tasarım yardımcısıdır; nihai doğrulama, standardın yürürlükteki baskısıyla yetkili elektrik mühendisi tarafından yapılır.
Sayı büyük çıktı, ne yapmalı?
| Yol | Ne değişir | Dikkat |
|---|---|---|
| Kesiti büyüt | k²S² kesitin karesiyle artar. Kazanç kademe aralığına bağlıdır: 70 mm²’ye kadar bir kademe 2–2,8 katına çıkarır, 95 mm² üstünde %52–78 artırır | Ampasite ve gerilim düşümü zaten uygunsa en pahalı çözümdür |
| Daha hızlı kesen cihaz seç | I²t doğrudan süreyle orantılıdır; akım sınırlayıcı cihaz enerjiyi birkaç kat düşürebilir | Seçicilik (selektivite) bozulabilir — üst kademeyle birlikte değerlendirin |
| Yalıtımı değiştir | Daha yüksek sıcaklığa dayanan bir yalıtım θf’yi ve dolayısıyla k’yı yükseltir; k²S² k’nın karesiyle orantılı olduğu için dayanımdaki artış k’daki artıştan büyüktür | Aynı kesitte ampasite de artar; kablo maliyeti yükselir |
| Arıza akımını düşür | Trafo empedansı, hat uzunluğu ya da ayrı bir pano ile prospektif akım azaltılabilir | Tesis düzeyinde bir karardır, kablo seçimi değil |
Sıra genellikle şudur: önce koruma cihazını gözden geçirin, sonra yalıtımı, en son kesiti. Kesit büyütmek en görünür ama çoğunlukla pahalı bir çözümdür.
Sık Sorulan Sorular
Kısa devre termik dayanım hesabı nedir?
Bir kısa devre boyunca iletkende açığa çıkan ısının, yalıtımın dayanabileceği sınırı aşıp aşmadığının kontrolüdür. Koşul I²·t ≤ k²·S² biçimindedir: I kısa devre akımı, t açma süresi, S nominal kesit, k ise malzeme ve yalıtım sıcaklıklarından türetilen katsayıdır. Bağıntı 5 saniyeye kadar süren kısa devreler içindir.
k katsayısı kaçtır?
Tek bir sayı değildir — iletken malzemesine, yalıtımın kısa devre sınır sıcaklığına ve iletkenin arıza anındaki başlangıç sıcaklığına bağlıdır. Bu araç k’yı hazır bir tablodan okumaz; IEC 60364-5-54 Ek A’daki formülü malzeme sabitleriyle çalıştırıp hesaplar ve en yakın tam sayıya yuvarlar; yukarı yuvarladığında bunu ayrıca belirtir. Böylece kendi girdiğiniz sıcaklıklar için de çalışır.
Neden k tablosunu yayınlamıyorsunuz?
Standartların tabloları telif korumalıdır ve izinsiz yayımlanamaz; çevirisi de ayrıca yasaktır. Formül ve fiziksel sabitler ise olgudur. Biz yöntemi çalıştırıyoruz, tabloyu kopyalamıyoruz. Yan faydası da var: tablo yalnız birkaç hazır kombinasyon verirken formül her sıcaklık çifti için çalışıyor.
θi ve θf değerlerini nereden okurum?
Kendi kablo standardınızdan ya da kablonun veri sayfasından. θi iletkenin arıza başladığı andaki sıcaklığıdır (faz iletkeninde azami sürekli işletme sıcaklığı); θf yalıtımın kısa süreli dayanabileceği sınır sıcaklıktır ve yalıtım türüne göre kablo standardında verilir. Bu araçta hazır yalıtım ön ayarı yoktur: iki sıcaklığı da siz girersiniz, ön yüklü değerler yalnız örnektir ve sonuçta “(örnek değer)” diye etiketlenir.
Açma süresi çok kısa, hangi değeri girmeliyim?
0,1 saniyenin altındaki sürelerde ya da akım sınırlayıcı bir cihazda akım-zaman eğrisinden süre okunmaz; imalatçının beyan ettiği let-through I²t (Joule integrali) değeri kullanılır. Sigortalarda iki değer yayımlanır — kablo korumasında TOPLAM (total) değer kullanılır, ön ark (pre-arcing) değeri seçicilik hesabı içindir. Araçtaki ikinci giriş modu tam bunun için.
0,1 saniyenin altında adyabatik varsayım bozulmuyor mu?
Hayır, tam tersi: süre kısaldıkça yalıtıma ısı kaçışı azalır ve adyabatik varsayım daha da doğrulaşır. Eşiğin sebebi ısı değil, akımın kendisidir. İlk yarım periyotlarda akım asimetriktir (DC bileşen taşır) ve simetrik etkin değerle hesaplamak enerjiyi olduğundan küçük gösterir; akım sınırlayıcı cihazlarda ise okunacak bir süre zaten kalmaz.
Koruma iletkeni için k neden farklı?
Koruma iletkeni normalde yük akımı taşımaz, yani arıza anında ortam sıcaklığında başlar. Daha soğuk başlayan iletkenin termik payı daha büyüktür, dolayısıyla k daha yüksek çıkar. Ama bu YALNIZCA kablonun dışındaki, demetlenmemiş PE için geçerlidir. PE çok damarlı kablonun bir damarıysa yüklü damarlarla aynı sıcaklıktadır ve ortam sıcaklığından başlatmak tehlikeli biçimde iyimser olur. Araçta θi’yi siz girdiğiniz için bu ayrımı kablonun yapısına göre siz yaparsınız.
Gerilim düşümü hesabıyla ilişkisi ne?
İkisi ayrı kontroldür ve genellikle farklı kesitler önerir; bağlayıcı olan büyük çıkanıdır. Gerilim düşümü hattın sürekli rejimdeki davranışını, bu sayfa arıza anındaki davranışını sınar. Uzun hatlarda çoğunlukla gerilim düşümü, ana pano yakınındaki kısa ve yüksek arıza akımlı hatlarda ise çoğunlukla kısa devre dayanımı belirleyici olur.
Ekranlı kabloda bu hesap yeterli mi?
Hayır. Ekranlı ya da zırhlı kabloda faz iletkeni ve ekran için iki ayrı arıza seviyesi hesaplanır: iletken için simetrik üç faz akımı, ekran için faz-toprak akımı. Ekran kesiti genellikle faz iletkeninden çok küçük olduğu için kısıtlayıcı eleman sık sık ekrandır. Ekran/zırh için ayrı sıcaklık sınırları ve ayrı k değerleri kullanılır.
Kaynaklar
- IEC 60364-4-43 — Alçak gerilim elektrik tesisleri, Bölüm 4-43: aşırı akıma karşı koruma. Kısa devre şartı 2008 baskısında madde 434.5.2, 2023 baskısında madde 431.5.4’tür (2023 baskısı yeniden yapılandırılmış ve kendi içinde bir eşleme tablosu taşımaktadır). Türkiye’deki karşılığı TS HD 60364-4-43’tür (IEC; standart metni telif korumalıdır)
- IEC 60364-5-54 — Topraklama düzenleri ve koruma iletkenleri. k katsayısının türetme yöntemi normatif Ek A’dadır (“Method for deriving the factor k in 543.1.2”). Ek, koruma iletkeni maddesi için yazılmıştır; aynı türetme faz iletkeni için de geçerlidir ve faz k değerleri IEC 60364-4-43’ün k tablosunda yayımlanır. Türkiye’deki karşılığı TS HD 60364-5-54’tür (IEC; metin telif korumalıdır)
- IEC 60724 — 1 kV ve 3 kV anma gerilimli elektrik kablolarının kısa devre sıcaklık sınırları; θf’nin birincil kaynaklarından biridir. Değerleri burada basmıyoruz — kendi kopyanızdan okuyun (IEC; metin telif korumalıdır)
- IEC 60949 — Adyabatik olmayan ısınma etkileri hesaba katılarak termik olarak izin verilen kısa devre akımlarının hesabı. 5 saniyeyi aşan süreler bu standardın konusudur (IEC; metin telif korumalıdır)
- Electrical Installation Guide — Verification of the withstand capabilities of cables under short-circuit conditions ve Sizing of protective earthing conductor (Schneider Electric; IEC 60364 esaslı mühendislik referansı)
- Ali Fuat Aydın — “AG Elektrik Tesislerinde Koruma İletkenlerinin Seçiminde Dikkat Edilecek Hususlar”, EMO İzmir Şubesi Bülteni, Nisan 2015; S = √(I²t)/k bağıntısını ve “yalnız 5 saniyeyi geçmeyen devre harici olma süreleri için” kaydını Türkçe verir
- Cable Short Circuit Ratings (Prysmian; imalatçı teknik notu — ekran/zırh için ayrı arıza seviyesi ve ayrı sıcaklık sınırları)
Kaynakları nasıl seçtiğimiz, sayıları nasıl doğruladığımız ve tarihlerin ne anlama geldiği yayın ilkelerimizde yazılı. Bir hata gördüyseniz info@aksco.com.tr adresine yazın; doğrulanan hatalar düzeltilir.
İlgili rehberler
Kablo Kesiti ve Gerilim Düşümü Hesaplayıcı
Aynı hattın sürekli rejimdeki kontrolü — ikisi birlikte kullanılır.
Devamını okuyunElektrik ve Aydınlatma
Kablo, pano malzemesi, şalt ve armatürde tek teklif.
Devamını okuyunStandart Künyeleri Dizini
IEC 60364, EN ve TS künyeleri; hangisi geri çekilmiş.
Devamını okuyunElektrik Panosu Yedek Malzeme Listesi
Hangi pano malzemesi rafta durmalı, yedek oranı ne olmalı.
Devamını okuyunİhtiyaç listenizi gönderin, teklifiniz 1 iş günü içinde hazır olsun.
Liste, fotoğraf veya Excel — nasıl kolaysa öyle gönderin. Standart kalemlerde teklifi aynı iş günü çıkarmayı hedefleriz. Özel üretim, ithalat veya 50+ kalemlik listelerde süre uzayabilir; ne kadar süreceğini talebi aldığımız gün yazılı olarak bildiririz.