KKD EN Standartları: Etiketteki Kodları Okuma Kılavuzu

Neden standart kodu okumayı bilmek gerekir?

Teklif üzerinde “iş eldiveni — 500 çift” yazması hiçbir şey ifade etmez. Aynı isimle satılan iki eldivenden biri EN 388 kesilme sınıfı 1, diğeri sınıf 5 olabilir; aralarında hem koruma hem fiyat açısından kat kat fark vardır.

Standart kodunu okumak satın almacıya üç şey kazandırır: teklifleri gerçekten karşılaştırabilmek, iş güvenliği uzmanının belirlediği koruma seviyesini şartnameye doğru yazabilmek ve denetimde ürünün uygunluğunu belgeleyebilmek.

Baret — EN 397 ve EN 12492

Not: bazı üreticiler alev direnci gibi ek özellikleri de belirtir; bunlar üreticiden üreticiye değiştiği için şartnameye yazarken üreticinin kendi beyanına dayanmak gerekir. Yüksekte çalışmada EN 397 bareti tek başına yeterli değildir: çene bandı belirli bir kuvvette açılacak şekilde tasarlanmıştır, düşme sırasında baret başta kalmaz. Bu iş için EN 12492 aranır.

İş eldiveni — EN 388, EN 407, EN 511, EN ISO 374

EN 388, eldivenin mekanik risklere karşı performansını dört ya da altı haneli bir kodla verir. Sıralama sabittir: aşınma – kesilme (döner bıçak) – yırtılma – delinme – ISO 13997 kesilme (A–F) – darbe (P).

EN 388:2016 ile gelen A–F kesilme sınıfı daha güvenilirdir: A ≥2 N, B ≥5 N, C ≥10 N, D ≥15 N, E ≥22 N, F ≥30 N. Keskin metal işlenen yerlerde en az C, sac kenarı ve cam işlerinde D ve üzeri aranır.

EN ISO 374-1 tipleri koruma süresini anlatır: Tip A altı kimyasala en az 30’ar dakika, Tip B üç kimyasala 30’ar dakika, Tip C tek kimyasala en az 10 dakika direnç. Şartnameye artık çıplak “EN 374” yazmayın: EN 374 serisi EN ISO 374 serisine taşındı (kimyasal tarafı EN ISO 374-1:2016+A1:2018, mikroorganizma tarafı EN ISO 374-5:2016) ve eski erlen piktogramı ile “AKL/JKL” harf düzeni bu geçişte değişti. Doğru yazım: “EN ISO 374-1 Tip B, harf kodları J ve K”.

İş ayakkabısı — EN ISO 20345 sınıfları

EN ISO 20345, koruyucu burunluk taşıyan iş ayakkabılarının standardıdır. Sınıf harfi burunluğun ötesinde hangi ek özelliklerin bulunduğunu söyler.

⚠ Standart 2022’de revize edildi. Yakıt ve yağ direnci (FO) artık S1–S5’in içinde değil, ayrıca istenmelidir; kayma direncinde SRA/SRB/SRC kodları kaldırılıp tek bir SR düzenine geçildi (Ø bir kaymazlık derecesi değil, deneyden muaf çivili/kramponlu tabanların işaretidir). Eski sürüme göre belgelendirilmiş ürünler belgeleri dolana kadar SRC taşımaya devam edebilir; yeni şartnameye yine de SR yazın. ⚠ S1P, S3 ve S5 KALDIRILMADI. 2022 sürümünde delinme direnci üçe ayrıldı: P metal (çelik) ara taban, PL metal olmayan 4,5 mm çivi, PS metal olmayan 3,0 mm çivi. Üretici örneği (Sievi): geçerli işaretler “S3S, S3L, S1P, S1PS, S1PL”. Yani S3L/S3S, S3’ün “yeni yazımı” değil farklı bir üründür; şartnameye yalnızca S3S yazmak çelik ara tabanlı bütün ürünleri eler. Ara taban malzemesini serbest bırakmak istiyorsanız “S3, S3L veya S3S” diye üçünü birden yazın. Şantiye standardı fiilen S3 ailesidir; ofis-depo geçişli işlerde S1 ailesi çoğu zaman yeterlidir ve belirgin ölçüde daha hafiftir — konfor, kullanım oranını doğrudan etkiler.

Solunum koruyucu — EN 149 (FFP1 / FFP2 / FFP3)

Etikette NR yazıyorsa maske tek kullanımlıktır (non-reusable) ve tek vardiya için tasarlanmıştır; R yazıyorsa üretici talimatına göre sınırlı yeniden kullanım mümkündür. Nefes direnci hissedilir şekilde arttığında vardiya bitmeden değiştirilir.

Gaz filtresi kodu — “A2B2E2K2” ne demek? (EN 14387)

FFP maskeler (EN 149) yalnızca partikülü tutar: toz, sis, duman. Tiner, amonyak, klor, kükürt dioksit gibi gaz ve buharlara karşı koruma sağlamazlar. Gaz riski varsa yarım/çeyrek maske (EN 140) ya da tam yüz maske (EN 136) üzerine takılan gaz filtresi gerekir — ve şartnamelerde en sık kopyalanan kod budur: A2B2E2K2. (Aynı filtre üreticiye göre ABEK2 diye de yazılır; dört sınıf da aynıysa ikisi aynı şeydir.) Harfler hangi madde grubuna karşı olduğunu, rakam ise kapasiteyi gösterir.

⚠ Buradan “şartnameye FFP yasaktır yazayım” sonucu çıkmaz. Gaz ve partikül için tek kullanımlık, valfli filtreli yarım maskeler de meşru bir seçenektir (EN 405); bunlar FFP değil FFA / FFABEK diye işaretlenir — örneğin 3M 4279+ üzerinde FFABEK1P3 R D yazar. Mutlak yasak yerine gereken korumayı tarif edin.

Kombine filtrede kaç tip varsa o kadar bant bulunur: A2-P3 iki bant taşırken A2B2E2K2-P3 beş bant taşır. Muayenede “iki bant” aramak doğru ürünü reddettirir. ⚠ Tabloda en sık karşılaşılan tipler var; standart bunların dışında özel tipler de tanımlar. Karbon monoksit (CO) filtreleri EN 14387’nin kapsamı dışındadır — standardın kendi kapsam cümlesi bunu açıkça söyler; radyoaktif iyot (Reaktor) filtreleri de ayrı kullanım kurallarına tabidir. Her ikisi de iş güvenliği uzmanının yazılı seçimiyle, künyesi ayrıca doğrulanarak alınır.

Koddaki rakam kapasitedir — koruma faktörü değil. Ama kapasite belirli bir konsantrasyonda doğrulandığı için, üreticiler aynı rakamı filtrenin kullanılabileceği azami konsantrasyon olarak da ilan eder.

Bu ayrım KKD şartnamelerinin en pahalı yanlış anlamasıdır ve iki yönü birden bilmek gerekir. Dräger’in seçim kılavuzunun ifadesiyle filtreler “are classified according to their capacity (gas filter) or their efficiency (particle filters)”: gaz filtresinde sınıf kapasiteyi, partikül filtresinde verimi anlatır. Dolayısıyla A2B2E2K2 takan bir yarım maske, A1B1E1K1 takana göre daha yüksek bir koruma faktörü vermez — filtre daha uzun dayanır. Ama üreticiler sınıf başına bir azami kullanım konsantrasyonu ilan ettiği için, o konsantrasyonun üzerinde sınıf 1 filtre kullanılamaz: orada sınıf 2, “daha iyi koruma” değil kullanılabilir tek seçenek olur. Dräger’in ve diğer üreticilerin yayımladığı değerler sınıf 1 için 1.000 ppm (hacimce %0,1), sınıf 2 için 5.000 ppm (%0,5), sınıf 3 için 10.000 ppm (%1,0). ⚠ Bu değerler üreticinin kendi kılavuzundan alınmıştır; kesin sınır her zaman filtrenin kendi kullanım bilgisindedir.

İkinci ve çoğu şartnamede hiç anılmayan tavan şudur: Dräger’in kılavuzu “Maximum permissible concentration = nominal protection factor × OEL” diyor — yani cihazın koruma faktörü ile maddenin mesleki maruziyet sınır değerinin çarpımı. Gerçek sınır, sınıf tavanı ile bu çarpımdan hangisi düşükse odur. Şartnameye sınıf yazan ama maruziyet ölçümüne bakmayan bir idare, kâğıt üzerinde uygun ama sahada yetersiz bir cihaz almış olur. Bu yüzden filtre sınıfı bir tercih değil, iş güvenliği uzmanının ölçüme dayalı yazılı seçimidir; şartname o seçimi aktarır.

⚠ Gaz filtresinin ömür sonu göstergesi yoktur — kullanıcı doyduğunu kokudan anlar. Dräger: “Never use any kind of filtering respiratory protection device… when the contaminant has poor or no warning properties (smell, taste or irritation), such as aniline, benzene, carbon monoxide, and ozone.” Bu maddelerde filtreli cihaz değil, temiz hava beslemeli sistem gerekir. Aynı şey oksijeni yetersiz ve konsantrasyonu bilinmeyen ortamlar için de geçerlidir: filtre havayı temizler, oksijen üretmez.

Koruma faktörünü belirleyen şey ise yüz parçasıdır — yarım maske mi, tam yüz maske mi — ve partikül tarafında filtrenin verim sınıfıdır (P1/P2/P3, EN 143). 3M’in Avrupa teknik bülteni koruma faktörü kavramını EN 529 standardına bağlar; aynı filtreyle tam yüz maske yarım maskeye göre eşit ya da yüksek faktör verir (bültenin kendi tablosunda P1’de üç ülkede de eşit, P3’te belirgin biçimde yüksektir). ⚠ Sayısal koruma faktörleri ülkeden ülkeye değişir ve bülten Türkiye için bir değer vermez; şartnameye faktör sayısı yazmak yerine yüz parçası tipini, filtre kodunu ve sızdırmazlık gereksinimini yazın.

⚠ Künye: EN 14387’nin CEN’deki yürürlükteki baskısı 2021’dir (BSI kaydı: “BS EN 14387:2021 supersedes EN 14387:2004+A1:2008”); partikül tarafında EN 143:2021 yürürlüktedir. Buna rağmen filtre kalemine baskı yılı yazmayın — ve bunun gerekçesi tam olarak bu iki standardın karşılaştırılmasında görünüyor. AB’nin KKD Tüzüğü kapsamındaki uyumlaştırılmış standart listesinde (Commission Implementing Decision (EU) 2026/1279, Ek I) EN 143 için 2021 baskısı yazılıyken, EN 14387 için hâlâ 2004+A1:2008 yazıyor. Yani bir standardın CEN’deki güncel baskısı ile CE uygunluk karinesi veren künye aynı anda ilerlemeyebilir; piyasadaki filtrelerin belgeleri bir süre daha önceki baskıya atıf yapar. “TS EN 14387’ye uygun” demek her iki belgeye göre üretilmiş ürünü de kapsar — yıl yazmak teklif havuzunu gereksiz daraltır ve itiraz üretir. (Aynı durum bağlantı standardında da var: CEN’de EN 148-1’in 2018 baskısı varken uyumlaştırılmış listede 1999 baskısı duruyor.)

Üç ayrıntı bu cümleyi işe yarar kılıyor. Birincisi kütle: yarım maskeye doğrudan bağlanan filtrenin ağırlığı sınırlıdır — üretici kılavuzlarındaki karşılığı “half masks … for respiratory filters up to 300 g”. A2B2E2K2-P3 gibi dört gazlı + P3’lü kombine filtreler bu sınırı zorlar ve pratikte tam yüz maske filtresidir; yarım maskede genellikle daha hafif bileşimler (A2, A2-P3) kullanılır. Ağır bir kombineyi yarım maske kalemine yazmak, takılan ama kullanılması uygun olmayan bir ürün aldırır.

İkincisi işaretleme: raf ömrü sonu bir piktogramla da gösterilebilir; “üretim tarihi okunaklı basılacak” diye şart koşmak, kurallara tam uyan filtreleri eleyebilir. Üçüncüsü bağlantı: EN 148-1 standart dişi (Rd40) markadan bağımsız bir ailedir ve o ailede farklı üreticilerin filtreleri kullanılabilir — üreticiler bunu kendi föylerinde beyan eder; buna karşılık birçok yarım maske tescilli bayonet bağlantı kullanır ve orada markalar arası takılabilirlik yoktur. Şartnamede hangi bağlantı ailesini istediğinizi yazın ve gövde ile filtreyi ayrı kalem alıyorsanız her iki hâlde de üreticinin yazılı uyum beyanını isteyin — yoksa depoda birbirine takılmayan iki kutu kalır.

⚠ Son bir daraltma tuzağı: şartnameye kısaca “ABEK2” yazmak, A2B2E2K1 gibi gaz başına farklı sınıf taşıyan meşru ürünleri eler. Sınıfı gaz başına yazın; hepsi aynı olacaksa bunu ayrıca belirtin.

Yüksek görünürlük — EN ISO 20471 sınıfları

Sınıf yalnızca malzeme alanıyla belirlenir; bu yüzden küçük bedenlerde aynı sınıfı tutturmak için tasarım değişir. Beden bazlı sipariş verirken sınıfın her bedende korunduğunu teyit ettirin.

Yüksekte çalışma — EN 361 ve ilgili standartlar

Bu ekipmanlar kategori III’tür: hayati tehlikeye karşı koruma sağlarlar. Düşme yaşamış bir sistem, gözle hasar görünmese dahi kullanımdan çıkarılır — enerji sönümleyici tek kullanımlıktır.

Kategori I, II, III farkı ve CE kontrolü

Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği (AB 2016/425 uyumlu) KKD’yi risk düzeyine göre üç kategoriye ayırır ve uygunluk değerlendirme yolu buna göre değişir.

Pratik kontrol: kategori III bir üründe CE’nin yanında dört haneli numara yoksa uygunluk şüphelidir. Bu, teklif aşamasında ürün etiketi fotoğrafıyla kolayca doğrulanabilir.

Numarası ya da baskısı değişen standartlar

Standartlar sabit değildir: numarası değişir, bölümlere ayrılır, geri çekilir. Şartnameye geri çekilmiş bir numarayı yazmak, yeni belgelendirilmiş ürünleri teklif dışı bırakır; eski baskıya kilitlemek ise üreticiyi karşılayamayacağı bir koda zorlar. Aşağıdaki tablo, KKD tarafında en sık yanlış yazılan künyeleri gösteriyor.

Tam liste — kurumsal satın almada en sık geçen 144 standardın künyesi, yürürlükteki baskısı ve hangilerinin geri çekildiği — standart künyeleri dizininde. Genel kural: şartnameye baskı yılı yazmak zorunda değilsiniz. “TS EN ISO 20345’in yürürlükteki baskısına uygun” demek, hem eski hem yeni belgeli ürünü kapsar ve teklif havuzunu daraltmaz. Baskı yılını yalnızca iki sürüm arasında gerçekten fark eden bir özellik varsa sabitleyin.

Satın alma kontrol listesi

• Şartnamede marka değil, EN standardı ve gereken performans seviyesi yazılı mı? (Örn. “EN 388 kesilme sınıfı en az C”)
• Teklifte her kalem için standart kodu ve seviyesi belirtilmiş mi?
• CE işareti ve kategori III ürünlerde dört haneli onaylanmış kuruluş numarası var mı?
• AT/AB uygunluk beyanı talep edildi mi?
• Türkçe kullanım kılavuzu ve saklama koşulu bilgisi geliyor mu?
• Beden kırılımı (ayakkabı, elbise, eldiven) sipariş öncesi netleştirildi mi?
• Üretim tarihi yakın mı? (Özellikle baret ve emniyet kemerinde ömür üretimden sayılır)

Sık Sorulan Sorular